Scheler przeciwko liberalnemu indywidualizmu

Scheler przeciwstawił się liberalnemu indywidualizmowi: uważał za fałszywe koncepcje więzi społecznej opartej na umowie i wzajemnych zobowiązaniach nie tylko ze względu na anachroniczność terminologiczną, ale głównie ze względu na sposób myślenia wyrażony w tych koncepcjach. Scheler był zdania, że uzasadnienia więzi społecznej nie można szukać w samej jednostce, lecz przeciwnie – wyjaśnienie przeżyć i działań jednostki można uzyskać tylko traktując ją jako reprezentanta pewnej całości społecznej. Restytucja moralności jednostki oznaczała dlań odwołanie się do moralnej wspólnoty ludzi, stanowiącej oparcie dla indywidualnych działań. Odpowiedzialność moralna jednostki posiadała ostoję w poczuciu współodpowiedzialności każdej jednostki tak za winy, jak za zasługi wszystkich innych ludzi. Współodpowie dzialność moralna posiadała w oczach Schelera priorytet w stosunku do odpowiedzialności indywidualnej, stanowiła założenie, przesłankę odpowiedzialności jednostki za samą siebie. Właśnie we współodpowiedzialności moralnej Scheler upatrywał więzi łączące ludzi we „wspólnotę osób”, w społeczność kultywującą wartości moralne, w której jednostka znajduje jeszcze jedno, obok intuicji, oparcie dla moralnego postępowania. „Wspólnotę osób” Scheler wręcz przeciwstawiał stosunkom międzyludzkim, zawiązanym ze względu na interes, przyjemność tak zbiorową, jak indywidualną. „Wspólnoty osób” nie można sprowadzać do wzajemnego oddziaływania jednostek, gdyż oznaczałoby to sprowadzenie jej do sumy jednostek, a zarazem prowadziłoby do uwzględniania jedynie odpowiedzialności indywidualnej ze szkodą dla poczucia współodpowiedzialności. Ze współodpowiedzialnością wiązał Scheler poczucie solidarności między osobami. „Pod panowaniem zasady solidarności – pisał – każdy czuje i poznaje społeczność jako całość tkwiącą w nim i odczuwa swą krew jako część krążącej w niej krwi, swą wartość – jako trwałą część wartości obecnych w duchu wspólnoty. Nosicielami współodczuwania i współchcenia są tutaj wartości zbiorowe: indywiduum jest organem społeczności, a także jej reprezentantem, i jej honor jest jego honorem.”1 Schelerowski ideał „wspólnoty osób” ufundowanej na solidarności nie miał prowadzić do utożsamienia jednostki ze społecznością: przeciwnie – Scheler podkreślał jakościową odrębność każdej osobowości. Poczucie solidarności i współodpowiedzialności Scheler ugruntowywał w uniwersalnym systemie wartości danym w oglądzie fenomenologicznym takich aktów, jak np, poczucie współodpowiedzialności, miłości bliźniego jako osobowości. Szczególnie w późniejszym okresie swej twórczości Scheler większą wagę przywiązywał do związku jednostki ze wspólnotą moralną jako do zasadniczej gwarancji moralnego postępowania. „Wspólnota osób” okazywała się zarazem ponadindywidualną całością społeczną wyrażającą uniwersalny ład moralny. Scheler rozwijał, jak widać, koncepcję emocjonalnej więzi społecznej, opartej na bezpośrednich stosunkach między ludźmi, na wewnętrznym zaangażowaniu, niemal na intymności odczuwania przynależności społecznej. Konsekwencją tego stanowiska było lekceważenie roli instytucji społecznych w organizacji współżycia ludzi i oddziaływania na ich postępowanie. Niedocenianie instytucjonalnej strony życia społecznego, ogólna emocjonalizacja więzi społecznych rzucały niewątpliwie na filozofię Schelera cień utopizmu o zabarwieniu antyliberalnym, antyracjonalnym i w określonym kontekście sporów ideowo-poli- tycznych lat międzywojennych wyraźnie prawicowym.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>