Działanie jednostki i jej indywidualne wysiłki

Właściwym podmiotem historii są masy, klasy społeczne, ale i działanie jednostki, jej indywidualne wysiłki zostają włączone w obiektywny proces dziejowy, stają się jego nieodzownym elementem składowym. Przebieg wydarzeń może ulegać nawet znacznym modyfikacjom pod wpływem oddziaływania poszczególnych jednostek. Oczywiście, muszą to być jednostki „wpływowe”, zajmujące wyeksponowane, węzłowe pozycje w społeczeństwie. Plechanow objaśnia swą myśl odwołując się do znanych faktów historycznych i pokazuje jak drobne, trudno uchwytne przyczyny, wynikające z charakteru i indywidualnych właściwości ludzi stojących u steru władzy, przywódców wojskowych, wybitnych uczonych itp. wpływają na przyczyny natury ogólnej, przyśpieszając lub opóźniając, modyfikując przebieg wydarzeń historycznych. Jest to problem – wskazuje Plechanow – stosunku przypadkowości i konieczności w procesie historycznym. Doceniając rolę zjawisk przypadkowych, wynikających z osobistych cech ludzi, którzy wysunęli się na czoło danych wydarzeń, Plechanow podkreśla, że owa przypadkowość jest również elementem kształtującym proces historyczny, ale elementem mającym znaczenie drugorzędne w stosunku do ogólnych prawidłowości rozboju dziejów. Wybitne jednostki wywierają bowiem wpływ na losy’ społeczeństwa, ale ten sam wpływ jest określony przez materialne, społeczno-ekonomiczne warunki istnienia społeczeństwa. Toteż żadna jednostka, jak wielkie by nie było jej znaczenie, nie może nadać dowolnego kierunku rozwojowi społeczeństwa, nie może zmienić ogólnej dziejowej tendencji rozwojowej, nie może cofnąć lub zawrócić „koła historii”. Wpływowe jednostki dzięki właściwościom swego umysłu i charakteru mogą zmieniać pewne poszczególne skutki wydarzeń, lecz nie są w stanie zmienić ich tendencji, która jest określona przez inne czynniki. Przeciwstawiając się heroistycznej koncepcji historii Plechanow podkreśla, że wielkość wybitnych postaci historycznych wynika stąd, że ich działalność jest świadomym i wolnym wyrazem nieświadomego i koniecznego biegu historii. Dlatego Plechanow będzie wielokrotnie powtarzał, że wielka jednostka musi pojawić się ilekroć rozwój wydarzeń zrodzi na nią zapotrzebowanie. W odpowiednim czasie, zawsze gdy zachodziła potrzeba, zjawiali się tacy ludzie, jak Cezar, Napoleon czy Cromwell.

Rola obiektywnych społeczno-ekonomicznych warunków działania jednostkowego

Nietrudno zauważyć, że Plechanow jednostronnie akcentuje tu rolę obiektywnych społeczno-ekonomicznych warunków działania jednostkowego, w szczególności jednostek wybitnych, tych warunków, które – jak dowodzi – określają kierunek i zakres tego działania oraz stwarzają na nie zapotrzebowanie. Natomiast drugą stronę zagadnienia, w ujęciu klasyków marksizmu równie ważną – oddziaływanie jednostki na kształtowanie owych warunków a przez to i procesu historycznego – Plechanow wyraźnie zawęża. Sprowadza on to oddziaływanie jedynie do wpływu na zmianę „pewnych poszczególnych skutków” wydarzeń. Jednostronność ta prowadzi niewątpliwie do uproszczenia problemu, które znajduje jaskrawy wyraz zwłaszcza wtedy, gdy Plechanow dla ilustracji swej myśli odwołuje się do pewnych przykładów z dziedziny historii sztuki. Gdyby – mówi on – jakieś przyczyny mechaniczne lub fizjologiczne, nie mające związku z ogólnym biegiem społeczno-politycznego i duchowego rozwoju Włoch, uśmierciły Rafaela, Michała Anioła i Leonarda da Vinci jeszcze w latach dziecięcych, sztuka włoska byłaby mniej doskonała, lecz jej ogólny kierunek w epoce Odrodzenia pozostałby ten sam. Luka, która powstałaby we włoskiej sztuce owego okresu w rezultacie wczesnej śmierci tych twórców, wywarłaby – sądzi Plechanow – silny wpływ na wiele drugorzędnych jej cech, lecz rozwój jej w istocie nie uległby zmianie, jeśliby tylko z przyczyn ogólnych nie nastąpiły jakieś istotne zmiany w „ogólnym biegu duchowego rozwoju Włoch”. Plechanow, tak zawsze dbający o adekwatną interpretację myśli klasyków marksizmu, nie ustrzegł się tu przed jednostronnym wypaczającym ją ujęciem.

Leave a reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>